رنگین نگاره های غار یافته و خاستگاه نخستين جوامع جديد انساني

غار یافته yafteh cave یکی از غارهای اسراز آمیز و کهن زیست بشری است. درحدود 25 کیلومتری جاده خرم آباد به کوهدشت قرار دارد. از حاشیه جاده دهانه غار قابل دیدن است و فاصله کمی از جاده دارد. دسترسی آن زیاد دشوار نیست. دهانه ی غار گسترده و با ارتفاع زیاد است و دیواره های آن از سنگ های آهکی پوشیده شده است. از در غار چشم انداز زیبایی تا دور دست ها قابل دیدن است؛ این صحنه ای بوده است که؛ انسانهای ساکن در آن طی هزاره ها تجربه کرده اند. بقدری ضخامت دوده بر سقف و بعضی دیواره های داخلی، طی ادامه زیست انسان های ساکن طی هزاره ها برآنها نشسته؛ که چون یک لایه ضخیم می نماید.

 1- دورنمای غار یافته از مسافت دور           تاریخ : 20 خرداد 1404        عکاس : محمد ناصری فرد

اولین تابش نور خورشید متعلق به ایوان و درون غار است واین یکی از دلایل کهن زیست بودن غار در آن انتخاب هوشمندانه و رازگونه بوده است؛ که می تواند حتی زیستگاه پیش از کشف آتش هم باشد؛ که تاکنون کسی به آن مهم توجه نکرده است؟!  اگرچه آن غار از لحاظ فیزیکی عمق زیاد و درازا ندارد؛ اما از منظر قدمت و دیرینگی زیست انسان، ریشه درعمق زندگی و درازای زیست انسان های کهن بر روی کره زمین دارد.

آثار بجا مانده از رنگین نگاره های pictographs  غار یافته به چهل هزار سال می رسد؛ که در سال 1382 بدست پروفسور مارسل اُت، دیرینه شناس بلژیکی و استاد پیش از تاریخ دانشگاه لیژ بلژیک صورت گرفت. پروفسور مارسل اُت Perfessor Marcel Ot از چهره های بنام باستان شناسی پارینه سنگی است.  

 بیش از سه دهه در کشورهای مختلف در شمال افریقا، اروپا، آسیای میانه و خاور نزدیک مشغول کاوش و بررسی بوده و هدف اصلی او از آن پژوهش ها یافتن خاستگاه فرهنگ اوریناسی، پارینه سنگی جدید بوده؛ که در حدود40هزارسال پیش ظهورکرده است. 

2- نگارنده در دور نمای غار یافته

اگرچه بعضی باستان شناسان در ایران بر این نظر هستند؛ که غار یافته اصلاً رنگین نگاره cave painting ندارد؟! این در حالی است؛ که در تاریخ 20 خرداد سال 1404، موفق کشف سه نقطه ازآثار بجامانده از رنگین نگاره های کهن غار یافته شدیم؛ که قابل دیدن هستند( دیواره غربی ایوان و اشکفت غربی غار). متاسفانه تعدادی از نقاشی های کهن با ضربه های کوبشی تخریب عمدی شده اند و در قسمت شرقی ایوان این دردهای  بزرگ قابل دیدن هستند؟!

3- نمای بیرونی و ورودی غار یافته           تاریخ : 20 خرداد 1404        عکاس : محمد ناصری فرد

 ( در اواخر ارديبهشت ماه سال ۱۳۸۲، پروفسور مارسل اُت، استاد پيش از تاريخ دانشگاه ليژ (بلژيك) سفري به ايران داشت كه طي آن از تعدادي از غارهاي پيش از تاريخ لرستان، كرمانشاه و فارس ديدن كرد. وي كه از چهره هاي بنام باستان شناسي پارينه سنگي است، بيش از سه دهه در كشورهاي مختلفي در شمال آفريقا، اروپا، آسياي ميانه و خاور نزديك مشغول كاوش و بررسي بوده است. هدف اصلي اين پژوهش ها يافتن خاستگاه فرهنگ اوريناسي (پارينه سنگي جديد) بوده كه در حدود 40 هزار سال پيش ظهور كرده است.

مطالعات پروفسور اُت وي را به اين نتيجه رسانده كه خاستگاه نخستين جوامع نوين انساني به احتمال قوي در ايران و به احتمال ضعيف تر در افغانستان است. يكي از قديمي ترين تاريخ گذاري هاي موجود كه از طريق سن سنجي راديو كربن براي اين فرهنگ پيشنهاد شده مربوط به غاري به نام «يافته» در لرستان است كه به حدود 40 هزار سال پيش باز مي گردد. پروفسور اُت اميدوار است كه در آينده نزديك با همكاري پژوهشگران مركز پژوهش هاي باستان شناسي سازمان ميراث فرهنگي، بتواند مطالعات جديدي را در اين زمينه آغاز كند.

مارسل اُت در مصاحبه اي كه از پي مي آيد، ديدگاه هاي خود را درمورد باستان شناسي عصر سنگ و وضعيت آن درايران شرح داده است.

4- در غار و دور نمای بیرونی آن

تعريف شما از باستان شناسي پارينه سنگي و هدف آن چيست؟

      پارينه سنگي مانند هر شاخه ديگري از باستان شناسي به مطالعه رفتارهاي انساني در گذر زمان مي پردازد. ما براي شناخت گذشته خود بايد به مطالعه داده هاي مادي مثل كارافزارها يا تدفين هاي انساني بپردازيم. اين داده‌ها صرفنظر از ظاهر خشكشان، راهي به جنبه هاي روحي انسان، مثل مذاهب، جامعه شناسي يا نمادها مي گشايند. اين جنبه هاي روحي بايد با در نظر گرفتن روند متغير آنها مورد مطالعه قرار گيرند. از اين لحاظ ما شبيه تاريخ دانان هستيم. باستان شناسي پارينه سنگي به تاريخ كهن تر نوع بشر (چهار ميليون سال!)  مي پردازد. معمولاً چنين تصور مي شود كه پارينه سنگي با شروع كشاورزي پايان مي يابد. اين برداشت بدان معني است كه انسان هاي عصر پارينه سنگي حتي امروزه نيز زنده هستند و مي توان آنها را مطالعه كرد.

گرچه دستيابي به اين موضوع دشوار است. اما ما فكر مي كنيم با درك گذشته مي توانيم خود را بهتر بشناسيم و بفهميم چرا گاهي اوقات رفتارهاي غير منطقي مثل پرخاشگري يا ترس از خود بروز
مي دهيم. علاوه بر اين بايد بگويم كه دليل پرداختن من به باستان شناسي پارينه سنگي علاقه ام به آن است. اين موضوع به نكته پيشين باز  مي گردد مبني بر اينكه از طريق مطالعه ابزارهاي سنگي ما
 مي توانيم عمق زمان را حس كنيم؛ در ارتباط نزديك با خاستگاه هاي خود و با انديشه هاي كهني كه در فنون ساخت ابزارتبلور يافته اند باشيم. ناگفته نماند كه موضوعات فوق مانند رمز و راز وجود ما جذاب هستند ومعمولاً كلمه علم به چنين منظوري مورد استفاده قرار مي گيرد.

  5- یک نمونه از رنگین نگاره های غار یافته           تاریخ : 20 خرداد 1404        عکاس : محمد ناصری فرد

 چرا ايران را براي ادامه پژوهش هاي خود انتخاب كرديد؟

 من به اين دليل به ايران سفر كردم كه تصور مي كنم اين كشور مي تواند اطلاعات بسياري درباره  خاستگاه هاي انسان مدرن اروپا ارائه كند. مهاجرت انسان نوين به اروپا در حدود 40 هزار سال پيش رخ داد و منشأ آن خارج از اروپا بود. من برخلاف بسياري از همكارانم كه معتقدند اين جابه جايي جمعيتي ريشه در آفريقا داشته، فكر مي‌كنم منشأ آن آسيايي باشد. تاكنون پژوهش هايي در مناطق مختلفي از آسيا انجام داده ام. اما با توجه به مطالب منتشره و مطالعاتي كه شخصاً درباره ايران صورت دادم، بر من آشكار شد كه اين كشور، ظاهراً، در كانون تحولاتي قرار داشت كه اروپا را نيز در بر مي گرفت. برخي از محوطه هاي باستاني اين دوره در ايران كشف شده اند. اما براي روشن شدن اين موضوع بايد پژوهش هاي ميداني جديدي انجام گيرد.

علاوه بر اين، تصور مي كنم اين تغيير جمعيتي كه پس از نئاندرتال ها روي داد با پراكنش
 زبان هاي امروزين مرتبط است. به بيان ديگر تاريخ واقعي كشورهاي اروپايي طي چنين روندي، در زمان مذكور و دقيقاً در ايران آغاز شد. پس ازاين تغيير، ما شاهد تحولاتي درساختار جسماني (يعني ظهورانسان نوين)، تحول در فن آوري  و همينطور رفتارهاي نمادين مثل پيدايش هنرهستيم. پس از آن ارتباط نويني بين انسان و طبيعت ايجاد شد، زيرا در همين زمان است كه انسان سلطه خود را از طريق خلق تصاوير و ساخت سلاح از موادي غير از سنگ، مثلاً با استفاده از شاخ گوزن، برطبيعت تحميل مي كند. معمولاً شدت و دوام هر تحولي حاصل يك ايمان است و در غير اينصورت چنين تحول انساني نخواهد بود.

6- آثار بجا مانده از رنگین نگاره های غار یافته           تاریخ : 20 خرداد 1404        عکاس : محمد ناصری فرد

آينده پژوهش هاي پارينه سنگي را در ايران چگونه مي بينيد؟

 با توجه به پتانسيل بسيار غني پارينه سنگي ايران،مطالعاتي مهم كه تاكنون انجام شده بسيار اندك به نظر  مي رسد. ما به عنوان پژوهشگران خارجي بطور موقت مي توانيم به اين روند مطالعاتي كمك كنيم اما، در واقع، تحقيقات فوق بايد به وسيله پژوهشگران ايراني انجام شود. بايداميد داشت كه در آينده اي نزديك شاهد شكل گيري يك مكتب ايراني مطالعات پيش از تاريخ، از جمله مطالعه نقوش صخره اي باشيم.

7- نگارنده در ایوان غار و رنگین نگاره های غار یافته         تاریخ : 20 خرداد 1404        عکاس : محمد ناصری فرد

هركشوري داراي فلسفه علمي خاص خود است كه گذشته آن كشور را نيز شامل مي شود. چنين فلسفه اي بايد برپايه رهيافتي اقدام آميز باشد و احساس خاص ايراني را مد نظر داشته باشد. سنت هاي تاريخي گوناگون هيچ «واقعيت يگانه» اي را ارائه نمي كند اما شخص بايد به همه اينها اشعار داشته باشد تا بتواند شرايط بالندگي انديشه هاي خاص خود را، به كمك بهترين روش هاي روزآمد، فراهم كند. مشاهدات چند روزه من نشان  مي دهد كه هم اكنون نيز در ايران پژوهشگران جوان زيادي وجود دارند كه بايد سازمان هاي ملي آنان را تشويق و حمايت كنند. وضعيت ناگواري كه متأسفانه در ايران شاهد آن بودم تخريب بي وقفه بسياري از  مكان هاي باستاني به وسيله غارتگران و افراد ناآگاه است. اين تخريب در بسياري از غارها به شكل چاله هاي متعدد در همه جا قابل مشاهده است و اين وضعيت درمورد نقوش صخره اي كه شديداً تخريب يا آسيب  ديده اند، حادتر است. حفاظت از اين آثار بخشي از مسؤوليت ايرانيان محسوب مي شود.)¹

1 –  Mon, Aug 25, 2003- دوشنبه ۳ شهريور ۱۳۸۲  ، روزنامه ايران ،  فريدون بيگلري

8- آثار تخریب عمدی تعدادی از نقاشی های کهن غار یافته

گزارشی که از پروفسور مارسل اُت دیرینه شناس بلژیکی در خصوص قدمت رنگین نگاره های غار یافته، تقدیم شد، نشان از باستان شناسی رو سطحی دارد؛ که در دنیا از ارزش و اعتبار بالایی بر خوردار است؛ اگر چه در ایران هنوز ناشناخته و مورد بی مهری است. باستان شناسی رو سطحی چراغ راه باستان شناسی زیر سطحی است.

حال ببینیم باستان شناسی زیر سطحی از غار پر رمز و راز یافته چه گزارشی دارد.

(مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری، عطا حسن‌پور، چهارشنبه ۲۳ آذرماه ۱۴۰۱ (خبرگزاری میراث آریا)، در مراسم افتتاحیه جشنواره و نمایشگاه دست‌آفرین‌های هنر ایرانی در مجموعه تاریخی فرهنگی قلعه فلک‌الافلاک خرم‌آباد گفت:

 با استناد به کشف دندان نیش گوزن از دوره پارینه سنگی در غار یافته خرم‌آباد، صنایع‌دستی لرستان در سطح جهانی شناخته شده، از این رو توجه به توسعه این هنر_صنعت در اولویت این اداره‌کل قرار دارد. 

او با بیان اینکه این دندان نیش گوزن با یک مته سنگی بسیار ریز از بالا سوراخ شده و از آن به عنوان گردن آویز استفاده می‌شده است، افزود: در حال حاضر این اثر در موزه ملی ایران به نمایش در آمده و قدمت آن هم به ۴۰ هزار سال پیش، یعنی دوره پارینه سنگی میانه برمی‌گردد؛ که نشان از پیشینه تاریخی تولیدات صنایع دستی لرستان و جایگاه مهم آن در موزه‌های کشور دارد)2

6- آویز دندان مکشوفه در غار یافته

شگفت آنکه باستان شناسی رو سطحی(مطالعه و سن سنجی رنگین نگاره ها) چندین سال از باستان شناسی زیر سطحی پا جلوتر و راهنمای مسیر در غار یافته، در قالب یک رخداد باستان شناسی علمی از یک سیر زیست انسان در غار یافته بوده است.

رنگین نگاره های کهنی که طی چندین دوره مختلف آفریده شده اند و در تاریخ 20 خرداد 1404 موفق به کشف آثار آنها در ایوان غار و اشکفت های اطراف غار شدیم؛ بقطع سندهای محکمی در دسترس و قابل اثبات برای گزارش دیگری از سیر زیست انسان های ده ها هزار ساله در غار یافته خواهند بود.

امید داریم؛ در آینده و در یک شرایط مساعد، بتوانیم یک سیر سن سنجی جامع، با بهره گیری از تکنولوژی طیف سنجی عمومی شتاب دهنده بر آنها داشته باشیم.

گزارش و عکس : محمد ناصری فرد                تاریخ : 20 خرداد 1404

2- غار- یافته- لرستان https://www.chtn.ir/news/