جایگاه و اهمیت سنگ نگاره های کهن در دو کشور آسیایی

سنگ نگاره ها(petroglyphs)،آثار هنری بجا مانده از انسان ها، طی دوره های مختلف بر روی کره زمین هستند و شاید بتوان گفت؛ که عمری به درازای زیست انسان بر روی کره زمین دارند (cup marks & cupmarked stones).  

سنگ نگاره ها(pictographs) پنجره هایی رو به گذشته های دور هستند؛ که از دریچه ی آنها می توان ابعاد گوناگون زیست انسان ها را در دوره ها و اقلیم هایی بسیار بعید از هم رصد کرد و پی به اندیشه ها، باورها، آیین ها و شیوه های زیست آنها برای بقا در موقعیت های گوناگون برد. سنگ نگاره ها (Rock arts)، فایل هایی از تجارب و دانش بشری هستند؛ که کشف و درک پیام ها و مضامین آنها، چشم اندازی مطمئن برای آینده ی زیست انسان ها ترسیم می کنند و جوامع بشری را از تکرار تجارب تلخ و شکست خورده ی گذشته بر حذر می دارند.     

    کشف و بررسی سنگ نگاره ها، کمک می کنند؛ تا سیر کوچ و هم زیستی انسان ها را از خاستگاه های اولیه تا پراکندگی های زیستی دوره های بعدی، که در قالب روایت های تصویری بجا مانده اند؛ را در شکل و محتوای یک انسان شناسی فرهنگی اقلیمی مستند و گزارش نمایی نمایند. سنگ نگاره ها، موزه هایی در باد و نگارخانه های کهن و بی سقف هستند؛ که جوامع بشری هوشمند و دلسوز، کاربست ها و کارکردهای گوناگون علمی و اقتصادی بر آنها رقم زده اند و بدین شیوه آنها را در قالب کتاب های سنگی حفظ و به جهانیان معرفی می کنند.  

             با وصف کوتاهی که از ارزش و اهمیت آنها بر شمردیم؛ فقط نگارنده است؛ که در ایران بعنوان پژوهشگر آزاد، بطور مستمر و با سختی های فراوان طی مدتی بیش از بیست سال بر نقاشی های کهن غارها و کوه های ایران مطالعات میدانی می نماید و تلاش داشته تا در قالب کتاب ها، مقالات، عکاسی (تهیه بیش دویست هزار عکس از   سنگ نگاره های ایران، صدها ساعت فیلم) و… آنها را به جامعه علمی ایران و جهان معرفی کند.           

    متاسفانه نه اینکه حمایت نشدم، بلکه عده ای باستان شناس نما، چه ها که بر نگارنده روا نداشتند. آنها سنگ نگاره های کهن را، نقاشی های چوپانی، حاصل بازیگوشی های کودکانه و فاقد ارزش علمی تاریخی در ایران مطرح کردند و هنوز هم ادامه دارد.   

   اما سنگ نگاره ها در دنیا فوق العاده جایگاه دارند؛ موزه ها و پارک های طبیعی سنگ نگاره تاسیس و آنها را ثبت جهانی کرده اند ( یکی از مهم ترین پارک سنگ نگاره ها در آسیا، متعلق به کشور هند در حاشیه رودخانه سند (Ladakh)است، که سیر ایجاد زیست و تمدن را در حاشیه رود سند را به نمایش می گذارد) و بیش از هزاران کتاب و مقاله در دنیا در خصوص سنگ نگاره ها نوشته شده است و…  .

سیر تحول و تطوُر هنر و مراحل استیلیزه شدن Abstre نقاشی های دارای سبک هنری، بویژه سبک هنری اندیشه نگار تا بوجود آمدن نمادها و علایم نوشتاری، فقط از منظر سنگ نگاره های کهن ایران قابل رصد است و در هیچ پدیده هنری و تاریخی دیگری چنین امکان جامعی وجود ندارد و شاید یک اصل غیر قابل بدیل باشد؛ که در زندگی و زیست مردمان کهن به روایت تصویر در آمده است؛ 

خوشبختانه طی مطالعات بر روی نقاشی های 25 تا از استان های ایران، سایت های متعددی از سنگ نگاره های کهن، چه رنگین نگاره و چه کوبشی دیده و یافته ایم، که شایستگی های فراوان برای ثبت جهانی (کشور پاکستان در آن راستا بسیار موفق عمل کرده اند) آنها و ایجاد پارک سنگ نگاره ها دارند؛ که متاسفانه اقدامی مناسب صورت نگرفته و امید داریم در آینده کارکردهای مناسب بر آنها صورت پذیرد. ظرف های سفالی متعدد در حاشیه رود سند کشف شده؛ که طرح روی اغلب آنها همچون سفال های ایران بزکوهی است(3000 پ.م.).که ریشه در باورهای نهفته در نقاشی های کهن سنگ نگاره ها دارند؛ بزکوهی برای آنها مقدس بوده (نمایی از فرشته) است.      

        در کنار سنگ نگاره های سایت مقدس هونزا (هالدیکیش) در کنار رود سند در کشور پاکستان هم که ثبت جهانی(در فهرست یونسکو قرار گرفته) شده؛ هنوز در روزهایی خاص توسط مردم در کنار آنها اجرای مراسم آیینی می شود.   

«یک سنگ بزرگ در هونزا که عمدتاً با نقاشی‌های ساده از بزکوهی و بزغاله پوشیده شده است، به همین دلیل نام آن صخره «Haldeikish» است؛  به معنای «محلی از بزهای زیاد» است. بزکوهی حیوانی بسیار مورد احترام برای ساکنان هونزا است؛ که تا به امروز رقص آئینی بزکوهی را انجام می دهند. در دوران شمنیسم، مرد مقدس معمولاً سر بز (سیماچه بزکوهی) می‌پوشید و پس از فرو رفتن در خلسه عمیق، به فال‌گویی و پاسخ به سؤالات مربوط به آینده می‌پرداخت. ‘

 ‘This rock is predominantly covered in simple drawings of ibexes and goats hence the name of the rock -‘ Haldeikish’ means ‘a place of many ibex’. The ibex is an extremely revered animal for the inhabitants of Hunza, who to this day perform ritual ibex dance. In the times of Shamanism, a holy man would usually wear the head of an ibex and after falling into a deep trance, would proceed to tell fortunes and answer questions about the future.    Photographs By Mamoona Parvaiz SahibaPhotographs By Mamoona Parvaiz Sahiba  

    پیوستگی نقاشی های کهن سنگ نگاره های ایران از منظرهای پیام و مضامین با سنگ نگاره های کهن لاداخ در هندوستان و هونزا در پاکستان بقدری زیاد و در هم تنیده است؛ گویی همه ی آنها را یک هنرمند در هزاره های پیش آفریده است؛ که نشان از گستره و قلمرو فرهنگی کهن ایران در شرق و فلات ایران دارد.   

بیشترین نقاشی های کهن کوه ها و دره های فلات ایران تا تبت، پامیر و مغولستان بزکوهی است؛ که رد پای آنها به فراوانی با شباهت های ظاهری و پیامی یکسان بعدها طرح روی سفالینه های پیش از تاریخ شده است.

بیشترین فراوانی نقاشی های کهن سنگ نگارهای قاره آسیا: شرق آسیا (مغولستان) تا حاشیه دریای مدیترانه و از شمال کشورهای آسیای میانه تا سیبری ( روسیه) و جنوب آسیا تقریبا تا یمن و عربستان بزکوهی است؛ با همان سبک هنری و مضامین و پیام ها که در ایران باستان آفریده شده اند.

با احترام- محمد ناصری فرد

اردیبهشت 1405